Tussenvoegsels

Een tussenvoegsel is beslist ingewikkelder dan het lijkt. Het woord zelf is al niet onomstreden, omdat het in dezelfde betekenis ook wel voorvoegsel wordt genoemd. Taalkundig heeft 'voorvoegsel' nog andere betekenissen dan waar we het hier over hebben: een woord, dat deel uit maakt van een familie- of geslachtsnaam. Alleen al in Nederland en Belgie wordt er verschillend mee omgegaan. Een naam als Van der Zee wordt in Nederland onder de letter Z gesorteerd, in Belgie onder de V. In Nederland is het Jan van der Zee (van met een kleine letter), in Belgie bestaat deze regel niet, omdat daar altijd de originele schrijfwijze van de naam wordt aangehouden.

Als genealoog heb je uiteraard heel veel met familienamen te maken. Je zoekt in registers bijvoorbeeld naar de naam Van der Burgh, terwijl die naam, zonder dat je het in de gaten had, later is veranderd in Verburgh of Verburg. Daar moet je allemaal rekening mee houden, anders loop je grote kans de juiste persoon in het register te missen. Waar ik in de praktijk ook tegenaan ben gelopen is een naam als Van der Eem. Voor 1811 bestond in Nederland geen vaste spelling van een familienaam. Degene, die een akte opmaakte moest vaak maar gissen naar de juiste schrijfwijze en het gebeurde vaak, dat hij iets fonetisch opschreef. Op die manier is de naam Van der Eem verbasterd tot Van Dreem. Je kunt je goed voorstellen, hoe dat kon gebeuren: De persoon in kwestie zei niet duidelijk 'van der Eem', maar 'van d'r Eem'. En voila! Voor dit soort voetangels en klemmen wil ik andere onderzoekers waarschuwen, want ook zonder zulke problemen is serieuze genealogie al lastig genoeg.

Meer over tussenvoegsels o.a. op deze site.

Enkele naam

In september 2006 en januari 2007 schreef ik over de dubbele achternaam Keppel Hesselink en de op zakelijke overwegingen gebaseerde beslissing van mijn overgrootvader deze vanaf 1884 niet meer te gebruiken en als Hesselink verder door het leven te gaan. Dat is de officiële versie in ieder geval. Maar er moet meer aan de hand zijn geweest en dan denk je al gauw aan heibel in de familie. Van mijn oudtante Egberdina Anna Hesselink (1884-1976) is bekend, dat ze de naam Keppel Hesselink absoluut niet kon horen, maar de reden heeft ze naar mijn weten nooit verteld. Ook mijn inmiddels hoog bejaarde ooms en tante weten niet het fijne van de zaak.

Niet alleen mijn overgrootvader Cornelius Dasse, maar ook zijn broer en compagnon Willem Frederik, leverde in 1884 zijn dubbele naam in. En dat het ook bij hem, dan wel zijn nakomelingen, inderdaad diep zat, mag blijken uit bijgaande foto van een pagina uit de bijbel, die hij in 1869 ter gelegenheid van zijn huwelijk ontvangen had. Hij (ik vermoed dat hij het zelf was) heeft de naam Keppel gewoon uit de pagina gesneden! De bijbel had natuurlijk ook gewoon weggegooid kunnen worden, maar dat deed je niet..... Heibel dus, maar met wie? Laat ik het rijtje mogelijke kandidaten eens nalopen:
1) Hun vader? Om verschillende redenen is dat nogal onwaarschijnlijk.
2) Een van hun drie broers? Herman noemde zich eveneens alleen nog maar Hesselink, dus die valt af. Hendrik overleed in 1899, maar kan het niet zijn geweest, o.a. vanwege het feit, dat diens kinderen in 1899 bij Willem kwamen wonen. Blijft over Jan Fresemann Keppel Hesselink, die inderdaad de wijnhandel in Arnhem bezat, die aan particulieren verkocht. Hij moet welhaast de 'boosdoener' zijn, mede gezien het feit, dat bij zijn gouden bruiloft in 1925 geen van zijn toen nog levende broers en zusters aanwezig was. Maar wat er precies aan de hand was? Ik zou het niet weten. Een andere persoon kan ik ook niet verzinnen.

Is er een ver familielid, dat licht op deze zaak kan werpen?

Vernoemen

In het katern van het Nederlands Dagblad van vandaag staat een aardig artikel "Waarom vernoemen wij niet meer?" van de hand van Gert van de Wege. Hij gaat in op de eeuwenoude, maar inmiddels vrijwel verlaten, traditie om een kind de naam van een groootouder, ouder of een ander familielid uit zijn voorgeslacht te geven. Elke familie had zijn eigen namen, al dan niet karakteristiek. Uit iemands voornaam kon je soms al afleiden, uit welke familie of uit welke streek iemand afkomstig was. De achtergrond was vermoedelijk, dat je er een zekere continuïteit mee uitdrukte, van verbondenheid tussen de generaties. In je kinderen komen je ouders weer tot leven. De fakkel wordt voortgedragen en het is de moeite waard dat te doen. Je mag de naam van je voorouders dragen. Verder is het dragen van een familienaam een teken daarvoor, dat je geen eenling bent, omringd door andere eenlingen, maar dat je wezen bepaald wordt door iets wat groter is dan je zelf. Wanneer je de naam van je grootmoeder draagt, dan spiegel je je aan haar. Overigens heb ik in mijn bestand vele personen, die genoemd zijn naar de doopgetuigen. Met name ook in Amsterdam in de 18e eeuw.

Verder gaat de auteur in op het fenomeen dagheilige. Als voorbeeld noemt hij Maarten Luther, die zo heette, omdat hij op een bepaalde dag (van de heilige Martinus) was geboren. Ook bijbelse namen komen aan bod, waar natuurlijk niets op tegen is, maar met vernoeming hebben ze niets te maken.

Het zelf kiezen van soms exotische namen is een uitdrukking van het ontbreken van natuurlijke verbanden van familie, dorp of streek. Wij zijn ontworteld, onthecht, vervreemd. 'Netwerken', oftewel de schepping van ons eigen milieu, is daarvoor in de plaats gekomen, maar is geen volwaardige vervanger. Volgens de Canadese filosoof Charles Taylor is het ontbreken van natuurlijke kaders zeer nadelig. Ook het vernoemen naar een voorouder houdt zo'n kader in stand. We mogen met trots de naam van iemand anders dragen. Het was niet zo maar iemand!

En hoe zit dat met mij? Mijn kinderen zijn deels vernoemd, zelf ben ik dat ook, maar mijn broers en zuster weer niet. Mijn ouders wel en inderdaad is het in hun families door de eeuwen heen ook gebruik geweest.

Bij de afbeelding (dezelfde als bij het artikel in het Nederlands Dagblad):
"Zacharias geeft Johannes zijn naam", schilderij van Fra Angelico uit 1434, collectie San Marco Museum, Florence.

Stil Vliedt

Wat ik gisteren bij mijn bijdrage getiteld Stil natuurlijk meteen had moeten doen is een Google Earth kaartje bijvoegen. Dat verzuim wordt nu goedgemaakt. Ten overvloede heb k de naam van de zathe Stil Vliedt in rood aangegeven. Zoek de verschillen! Het is zeker wel een reden om bij een volgend bezoek aan Friesland ter plekke eens te gaan kijken.

Stil

Officieel ging de site met het archief van de oudste krant van Nederland, de Leeuwarder Courant, op 24 oktober jl. online. Maar al enkele weken eerder was het een dag of wat mogelijk te zoeken in de kranten van 1752 tot heden, hoewel toen lang niet alles al beschikbaar was. Die kans heb ik gegrepen en mij vooral gericht op de familienaam Stilma. Dat die naam mij interesseert mag geen wonder heten, mijn vrouw heet zo. Ik schreef al eens over de oorsprong van deze naam. In 1811 nam een zekere Marten Rientses, boer in het Friese Rauwerd, de naam Stilma aan. Alle Stilma´s in Nederland stammen van hem af. Waarom hij juist voor die naam koos was tot nu een raadsel. Hoe kom je erbij voor een dergelijke naam te kiezen, als je het helemaal voor het zeggen hebt? Het Meertens Instituut, toonaangevend in Nederland op het gebied van de betekenis en oorsprong van familienamen, geeft ook geen mogelijke verklaring. Wel is gesuggereerd, dat Marten Rientses wellicht een stil persoon was. Bijnaam: 'De Stille'? Bij het zoeken ben ik op een advertentie uit 1839 gestuit, waarin sprake was van Marten Rientses Stilma, boer op de zathe 'Stilvliet' onder Rauwerd. Het kwartje viel niet bij mij. Dat gebeurde pas verleden week, toen een andere onderzoeker van de Stilma familiegeschiedenis, Piet Stilma, mij op dezelfde advertentie wees en zelfs bijgaand plattegrondje meestuurde, waar duidelijk de zate Stil Vliedt even ten zuidoosten van Rauwerd is ingetekend. Hij vond het waarschijnlijk, dat de naam van de boerderij geleid heeft tot de familienaam. Ik ben het met hem eens, dat de overeenkomst tussen Stilvliet en Stilma nauwelijks op toeval kan berusten (misschien heeft Marten in 1811 zelfs wel zitten dubben tussen Vlietstra en Stilma!). Hard bewijs is er natuurlijk niet voor, maar het raadsel lijkt opgelost.

De site van de Leeuwarder Courant is kennelijk onder zijn eigen succes bijna bezweken. De bereikbaarheid laat de eerste week zeer te wensen over. Hebben ze daar geen rekening gehouden met de te verwachten aandrang van de talloze stamboomonderzoekers, die zich niet alleen voor de familieadvertenties interesseren, maar ook voor de historische context? Het heeft er alle schijn van. De genealogen zouden best eens de grootste bezoekersgroep kunnen zijn. Vraag het maar aan het archiefwezen.

Hirokazu en Kazuhiro

Wanneer ik door een straat loop, dan kijk ik er bijna automatisch naar: Naambordjes op huisdeuren. Is er een bekende naam bij? Waar zou die bewoner vandaan kunnen komen? Nou, nou, hier wonen nogal wat Marokkanen. Dat zijn zo van die gedachten, die dan door je hoofd kunnen spelen. Namen zijn belangrijk, je naam onderscheidt jou van anderen. Niet dat er geen anderen met jouw naam kunnen rondlopen, maar toch. In mijn genealogisch namenbestand zitten duizenden verschillende achternamen, om van de voornamen nog maar te zwijgen. Heel gewone, maar ook nogal wat opvallende. Buitenlands klinkende namen, middeleeuwse namen, typisch Friese namen, dubbele en zelfs driedubbele achternamen (Lobrij van Troostenburg de Bruijn), fantasievolle combinaties van voornamen (meneer Ludwig Felix Richard Paul Cornelis Alijander Brandts Buijs, inderdaad uit een familie van musici). Stel, dat we allemaal hetzelfde zouden heten! Of alleen een nummer waren.... Nee, geef mij maar ons systeem van bijna onbeperkte voornaamkeuze (sinds het begin van de 19e eeuw ligt onze familienaam vast en moet je nogal wat moeite doen om deze te veranderen).

Internationale huwelijken kunnen aanleiding zijn tot bijzondere naamgevingen. Een frappant voorbeeld is mijn neef, die met Tomie (een Japanse) is getrouwd. Zij kregen onlangs een tweeling, die zij Anton Hirokazu, resp. Vincent Kazuhiro hebben genoemd. Een glimlach kon ik eerlijk gezegd niet onderdrukken, toen het kaartje op de mat was gevallen. Bij Anton en Vincent mag gedacht worden aan een bekende componist, resp. kunstschilder, maar daar gaat het natuurlijk niet om. Een mailtje naar mijn neef verschafte opheldering en ik citeer:

"Hirokazu and Kazuhiro zijn hele gewone Japanse jongensnamen, die we hebben samengesteld met als uitgangspunt de karakters waarmee de namen van Tomie's beide ouders worden geschreven. "Hiro" komt van Hiroko, Tomie d'r moeder, and "Kazu" komt van Ken'ichi, Tomie d'r vader, van wiens naam het karakter "ichi" ook als "kazu" kan worden uitgesproken. De geschreven karakters zelf hebben natuurlijk ook nog betekenissen: "hiro" betekent "overvloedig," en "kazu" ("ichi") "no. 1", maar wij hebben deze karakters zelf niet in het Japanse bevolkingsregister laten registreren . Onze jongens staan daar gewoon phonetisch in het zogenaamde /hiragana /(syllaben-schrift) te boek".

Mij dunkt, toch geen alledaags geval. Tenzij je in Japan woont.

Tot slot nog enkele links naar websites, die zich met namen bezighouden:

Familienamen in Nederland
Oude vleivormen en varianten van voornamen
Alles over familienamen
Het namenportaal, alles over voornamen en familienamen in België
Databanken Meertens Instituut

Ik vrees, dat een zoektocht naar Kazuhiro en Hirokazu daarbij geen resultaat zal opleveren.

Dubbele naam

De naam Keppel Hesselink is in mijn verhalen op dit blog al meerdere keren aan bod gekomen. Inderdaad is mijn grootvader in 1879 nog met die naam geboren. Zijn vader was Cornelius Dasse Keppel Hesselink (1852-1917), die vanaf 1884 zich (en met hem zijn kinderen) echter alleen nog maar Hesselink noemde, uit zakelijke overwegingen. De dubbele naam is in de familie gekomen door diens vader, die bij zijn geboorte in 1811 de voornamen Herman Gijsbert Keppel meekreeg (Keppel was de achternaam van zijn grootmoeder). Later is hij zich KEPPEL HESSELINK gaan noemen. De derde voornaam schoof dus op naar de achternaam. Of dit een van van de 3320(!) onrechtmatig gevoerde dubbele namen is weet ik niet zeker, maar ik vermoed zo van wel. Nader onderzoek moet dit uitwijzen. In elk geval was deze truc niet ongebruikelijk in die tijd, zoals ook blijkt uit de toelichting van het Meertens Instituut op het fenomeen dubbele namen. Hij werd vooral dan toegepast, wanneer een naamsverandering bij Koninklijk Besluit niet mogelijk was. Herman Gijsbert Keppel Hesselink was getrouwd met Egberdina Anna Viëtor uit Winschoten. Juist in Groningen was het een bekend verschijnsel onder de gegoede burgerij. Als voorbeeld noem ik de "Soldaat van Oranje" naam Hazelhoff Roelfzema, die ook uit die buurt komt.

Mijn overgrootvader had dus de voornamen Cornelius Dasse (ook 'Dasse' komt van een voorouder, namelijk van zijn betovergrootmoeder Anna Dassen (1707-1794) uit Assen, die hier is afgebeeld). In het telefoonboek van Nunspeet van 1915 staat hij vermeld als C. Dasse Hesselink. Hij haalde dus nog eens dezelfde truc uit en dit met zekerheid onrechtmatig. Ook zijn weduwe Anna Jacoba van Eijk ondertekende de overlijdensadvertentie in 1917 met A.J. Dasse Hesselink-van Eijk. Zij hadden dus kennelijk ook een fascinatie voor dubbele namen. Ik niet zo, want voor €390 zou ik eventueel de Koningin kunnen verzoeken mijn achternaam te wijzigen. Immers, als reden kan ik opgeven, dat bij de geboorteinschrijving van mijn vader in 1908 het naamdeel Keppel is vergeten, en bij mij dus ook eigenlijk. Toch doe ik het niet. Jawel, 390 eurootjes is een hoop geld, maar dat is niet de voornaamste reden. Afgezien daarvan, dat de naam Keppel Hesselink mogelijk illegaal gevoerd werd (namelijk zonder Koninklijk Besluit) en ik dat nogal knullig zou vinden, hou ik het gewoon op de naam, die ik bij mijn geboorte heb gekregen. Bij vergissing of niet. Punt.

Bestevaer

Sebastian, enkele uren oud
Sebastian, some hours after his birth

For the English readers I have made a translation of the article. Just click the 'reactie(s)' link right under this article. Enjoy!

Over naamgeving in Nederland had ik het al eens in mijn bijdrage “Vive Napoleon” (zie archief september 2005). Ik kom daar nu weer op, omdat ik eergisteren, 25 augustus 2006 rond 07.45 uur, grootvader ben geworden van een kleinzoon (de eerste!). In het Noors betekent het woord “bestevaer” grootvader. Dit is ook een oude Nederlandse uitdrukking, wij kennen het vooral nog als koosnaam voor de beroemde admiraal Maarten Harpertsz Tromp (1598-1653). Wat mij betreft wordt de benaming “bestevaer” heringevoerd in de Nederlandse taal, want het klinkt toch een stuk leuker dan grootvader of opa.

De nieuwgeborene zal vermoedelijk (de ouders zijn er nog niet helemaal uit) de naam Sebastian Hermanus krijgen. Sebastian is gewoon een leuke, internationale naam, terwijl Hermanus betrekking heeft op mijn vader. Bovendien neemt de Zuid-Afrikaanse kustplaats Hermanus een speciale plek in in het leven van de ouders. Een dubbel voordeel dus. Maar ook dit alles eigenlijk slechts terzijde opgemerkt.

Waar ik het nu over wil hebben is niet de keuze van de voornaam, maar van de familienaam. In Nederland kun je kiezen, of het kind de naam van de vader, of van de moeder krijgt. Uiteindelijk hebben de ouders gekozen voor de familienaam van de vader en als genealoog ben ik daar ook wel blij mee. Mijn schoonzoon is Engelsman en in Groot-Brittannië is het ook mogelijk het kind een dubbele familienaam aan te meten, zoals bijvoorbeeld de Spaanstaligen in deze wereld het al eeuwen doen. Dit had ook de voorkeur van mijn dochter, maar de Nederlandse regelgeving laat het niet toe. Het kind is geboren in Utrecht en niet in bijvoorbeeld België of Engeland, want dan was het wel mogelijk geweest (de vraag of het Nederlandse naamrecht past binnen de Europese regels zou aan een rechter moeten worden voorgelegd en er is grote kans, dat het Nederlandse stelsel niet houdbaar is. Mijn dochter had begrijpelijkerwijs geen trek in zo’n rechtsgang).

Voor 1811 was het vaak gebruikelijk iemand aan te duiden met de voornaam en zijn patroniem, de naam van de vader dus. In een dergelijk stelsel zou ik Gijsbert Hermansz hebben geheten. Misschien, als er veel Hermans in mijn woonplaats waren, ook wel Gijsbert Hermans Engbertusz (de laatste naam was dus de voornaam van mijn vader's vader). Het moest tenslotte duidelijk zijn, van welke Herman 'je er een bent'. Ik moest hier aan denken tijdens de affaire rond Ayaan Hirsi Ali, alias Ayaan Hirsi Magan. Deze geboren Somalische heet Ayaan, de dochter van Hirsi, die de zoon is van Magan. Het oude Nederlandse systeem dus.

Wittenoot

Tot mijn voorouders mag ik Marie Wittenoot (of Witte Noot) rekenen. Zij is geboren in 1640 in Londen en komt later in de Amsterdamse kerkelijke archieven voor. Als genealoog kijk je naar de samenstelling van gezinnen, dus bijvoorbeeld, wie waren de ouders, broers/zussen en kinderen. Om dan een compleet beeld te krijgen kun je bij je onderzoek een aantal voetangels en klemmen tegenkomen, waaronder naamsveranderingen. Dit was ook het geval bij Marie Wittenoot, want na enig zoeken blijkt, dat zij eerder door het leven ging als Marie Blanchenoij of Blanchenoix. Inderdaad, Wittenoot is de letterlijke vertaling van Blanchenoij. Op deze manier werden immigranten uit Frankrijk en de zuidelijke Nederlanden gewoon vernederlandst (het zal minister Verdonk waarschijnlijk als muziek in de oren klinken). In de hedendaagse tijd zie je dergelijke praktijken ook in landen als Bulgarije of Roemenië, waar mensen uit ethnische minderheden worden gedwongen lokaal klinkende namen aan te nemen. U ziet het, dit verschijnsel is van alle tijden en Nederland kan zijn handen niet in onschuld wassen. Er zijn natuurlijk veel meer voorbeelden, wat te denken van Johanna de Rijke, dan wel Johanna Riegh, die ooit natuurlijk gewoon Jeanne Riche heette? Of van Jeanne Bruneau, wier naam schaamteloos wordt veranderd in Bruijnwater? Met immigranten uit Duitsland ging het vaak al precies zo. Nee, het leven van een genealoog gaat niet over roses.

Ik heb twee Buicks!

Echt waar, ik heb twee Buicks. Nee, jammer genoeg (?) geen auto's als deze. Een halve eeuw geleden was zo'n slee ook op de Nederlandse wegen niet onbekend. We zeiden er Bjoek tegen (Amerikanen spreken het geloof ik meer uit als Bjoe-ick), en deze Super Riviera Coupe uit 1953 was bijna even sjiek als een Keddillek. Nee, ik heb het over mijn voorouder Machtelt Buick (ook Buijck) en over ene Catharina then Buick, die beiden in mijn personenbestand zitten. Machteld is waarschijnlijk zo rond 1610 in het Amsterdamse geboren, Catharina was een tijdgenote van haar uit Wesel. Wat wil ik hier nou mee zeggen? Dat ik durf te wedden, dat een voorvader van de autofabrikant David Dunbar Buick een Nederlandse emigrant was en het onzin is zijn naam als Bjoek uit te spreken. Die auto's heten gewoon Buik! Heb ik dus toch een rijke oom in Amerika?

En hoe zit het dan met Citroën? Het is precies zoals mijn vader zei, toen hij met zijn gezin in een anthraciet-kleurige Citroën 11 'Traction Avant' (wat een geweldige auto!) omstreeks 1951 aan de grens kwam en daar uitvoerig werd gecontroleerd: "Dit is een citroen met vier kwasten".

Vive Napoleon!

Terug naar Napoleon Bonaparte. Wat een invloed heeft deze man gehad, niet alleen in Frankrijk, maar zeker ook in veel andere Europese landen, Nederland niet in de laatste plaats. Naast heel wat andere zaken heeft hij, met zijn regime, ervoor gezorgd, dat wij in Nederland vaste achternamen hebben. Een zegen voor genealogen trouwens, die graag hadden gezien, dat bijvoorbeeld Karel de Grote dit al rond 800 na Chr. zou hebben bedacht. Nu is het in het onderzoek naar familierelaties heel vaak behelpen met patroniemen. Zoon Johannes van Machiel en Maria ging door het leven als Johannes Machielsz, en misschien ook wel als Jan Michielsz. Dat is vooral dan lastig, wanneer in een bepaalde plaats of streek veel Michiels en Jannen voorkomen. En bij de dochters was het niet anders. Nee, genealogen houden van vaste familienamen, en die kwamen vooral in de steden ook voor de tijd van Napoleon gelukkig al vaak voor. Maar in 1811/1812 moest iedereen in Nederland eraan geloven, aan de familienaam. Wie dat om de een of andere reden in dat jaar niet had gedaan, kreeg in 1826 een herkansing. Je kon als naam laten registreren, wat je maar leuk vond. Daar zijn aardige vondsten van bekend. Meestal koos men als familie voor een en dezelfde naam, maar dat hoefde niet. Een voorbeeld van het laatste zijn de kinderen van Rienk Fetzes en Lubrig Martens. Dit stel was in 1750 getrouwd in Oudega (Friesland) en kreeg een aantal kinderen. Hoeveel dit er waren moet ik nog uitzoeken, maar 3 zoons zijn mij bekend, nl. Fetze Rientses, Marten Rientses en Klaas Rientses. Deze waren in 1811 al op middelbare leeftijd, toen zij dus een naam moesten kiezen. En zij kozen alledrie een andere: Fetze zou verder als Reitsma door het leven gaan, Marten als Stilma en Klaas als Zuidstra. Daarmee stond ook voor al hun nakomelingen de achternaam vast. En de andere broers en zusters kwamen misschien met nog weer andere namen op de proppen. Maar zoals gezegd, dat moet ik nog uitvlooien. Of weet u daar meer over? Laat het hier weten!