Gesepareerde man van

In de loop van meer dan 20 jaar heb ik honderden, zo niet duizenden Amsterdamse ondertrouwakten bekeken. Deze week kwam ik er eentje tegen, die ik nogal bijzonder vond (klik op het plaatje voor een vergrote afbeelding). Het is voor mij de eerste keer, dat er sprake is van een echtscheiding in de tijd vóór 1811, de invoering van de burgerlijke stand. In dit geval gaat het om een 'gesepareerde' (=gescheiden) man, die op 8 april 1725 hertrouwt met een weduwe. De tekst van de akte luidt als volgt:

"Compareerden als vooren Jan Scherm van Lijden gesepareerde man van Grietje Jans in de Blomstraat & Lijsbet Snel van Prauvelts weduwe Jacobus Snel in de Lojersdwarstraat". In de marge staat geschreven: "hij gesepareerde. Schepenen staan toe bij vonnisse in dato 15 Sep 1724 dat de bruidegom wederom een ander mag trouwen". En verder: "Sij weeskamer voldaan den 22 maart 1725". De kruisjes geven aan, dat beiden niet konden schrijven, zelfs niet hun naam. Boven de tekst staat: "Mans doot goet ingebragt". Oftewel, zij had bewezen dat haar eerste echtgenoot was overleden.

Het stadsbestuur had dus toestemming gegeven voor een tweede huwelijk van Jan Scherm. Wellicht is de reden te vinden in het archief van de schepenen. In veel gevallen was er sprake van 'kwaadwillende verlating' door een van de echtelieden (wat betekende dat die vertrok zonder de bedoeling nog ooit terug te keren). De achtergebleven partner mocht dan wel weer trouwen.

Maar de akte interesseerde mij ook en vooral vanwege Lijsbet Snel. Zij is namelijk een directe voorouder van mij en ik heb 20 jaar gezocht naar haar afkomst. Die speurtocht is helaas nog niet voorbij, maar de plaats van herkomst (meestal van geboorte) genoemd in de akte biedt misschien wel weer een aanknopingspunt. Zij moet in een onbekende plaats rond 1699 zijn getrouwd met de Amsterdammer Jacob Snel. Uit dit huwelijk werden tussen 1700 en 1720 maar liefst 14 kinderen geboren. Zij had dus inderdaad het een en ander te regelen met de weeskamer, want Jacob was dus al overleden (waar? wanneer?). Opvallend is, dat zij steeds wordt aangeduid met de familienaam Snel, waardoor ik lang heb gedacht, dat zij verwant was met haar man. Dat hoeft echter helemaal niet zo te zijn, want het is mij opgevallen, dat juist aan het einde van de 17e eeuw veel vrouwen zich lieten noemen bij de achternaam van hun man. Ook kan de naamsgelijkheid gewoon op toeval berusten. Maar één keer komt zij voor als 'Elisabeth Tobias', waarbij Tobias de voornaam van haar vader voorstelt. Ik zoek dus naar een Elisabeth of Lysbet uit Prauvelts met een vader, die Tobias heet en misschien met de achternaam Snel (of Schnell of iets dergelijks). Nou kan ik mij bij de plaatsnaam Prauvelts niet veel voorstellen. Het meest komt nog Braunfels in Hessen in aanmerking. Iedere suggestie van uw kant is van harte welkom!

Luctor et Emergo

In juni viel er op GIJS'geneaLOG niets nieuws te beleven. Mijn vrouw en ik waren praktisch de hele maand in West Zeeuws-Vlaanderen, waar wij al heel lang niet meer waren geweest. Wij genoten niet alleen van het strandleven en de scheepvaart op de Westerschelde, maar ook van gehuchten als Turkeije en Moddergat, dorpen als IJzendijke en Groede en stadjes als Sluis en Aardenburg. Van archiefonderzoek heb ik mij verre gehouden, maar er was tijd genoeg om gedurende onze omzwervingen te mijmeren over mijn Zeeuws-Vlaamse voorouders, die in mijn kwartierstaat in beeld komen via Anna Maria van Cruyningen. Zij is zelf in of rond februari 1788 te Middelburg (Walcheren) geboren, waar haar vader Jacobus van Cruyjningen op de hoek van de Goese Koremarkt en de Korendijk meester-bakker was. Hij echter was geboortig van Groede, dat in de buurt van Breskens ligt. In 1769 wordt hij in een notariële akte te Oostburg "ondertrouwd jongman" genoemd, maar de naam van zijn aanstaande heb ik nog niet kunnen achterhalen. Het is best mogelijk, dat zij kort daarop is overleden. In 1786 hertrouwde hij de Duitse weduwe Wilhelmina Caecilia Grambusch, die in 1751 in Wickrath, niet ver van Mönchengladbach, is geboren. Hoe zij in Zeeland verzeild raakte is mij niet bekend. Anna Maria stamt uit dit huwelijk. De stamreeks Van Cruyningen is tot ca. 1570 te volgen en loopt van Groede via de plaatsjes Zuidzande en Cadzand naar Kruiningen (Zuid-Beveland). Andere Zeeuws-Vlaamse voorouders van Jacobus van Cruyningen (en dus van mij) betreffen de namen Van Dijke te Breskens en Groede, Van Dale en Zutterman te Aardenburg, Sohier en Aillie te Groede, om maar enkele te noemen. Al met al een niet onaanzienlijk clubje mensen uit deze streek. Aan Martina Baden moest ik denken, toen wij in Sluis onze ogen uitkeken. Voor nadere gegevens over hen verwijs ik naar de database.

Wie zoekt naar voorouders uit Zeeuws-Vlaanderen kan uiteraard terecht op de site Zeeuwen gezocht (waar tegen het eind van dit jaar ook de doop-, trouw- en begraafgegevens tot 1811 te vinden zullen zijn, voor zover deze niet verloren zijn gegaan), maar vooral ook eens kijken op de genealogische website van Huib ('Grijsbaard') Plankeel, die bekend is als Breskens-specialist, maar ook veel informatie heeft over de bewoners van naburige plaatsen.

Tenslotte spreekt mij als genealoog de Zeeuwse wapenspreuk Luctor et Emergo zeer aan. Ook in mijn hobby is het maar al te vaak worstelen geblazen, maar als je weer boven komt, dan kraait de victorie! Die, zoals u weet, in Alkmaar begint. Daarmee ben ik weer terug. Het was een leuke vakantie.

Migranten

Een auto van Stilma Verhuizingen te Sneek (zoals alle Stilma's familie van mijn vrouw dus).

In mijn vorige bijdrage had ik het over emigranten, mensen dus, die het land verlaten met de bedoeling zich min of meer blijvend in een ander land te vestigen. Nu gaat over het migranten, mensen die binnen Nederland verhuizen. Dit gebeurt al eeuwen lang, en men trok vroeger vaker van het platteland naar de stad dan omgekeerd. Meestal had dat economische motieven, maar het gebeurde ook regelmatig, dat de liefde in het spel was. Dat meisje uit Amsterdam trof op de kermis die leuke jongen uit Breukelen, om maar iets te noemen. Verkering, misschien raakte ze wel zwanger, en vervolgens werd er getrouwd. Waar gingen ze wonen? In dit geval misschien wel in Amsterdam, maar het kan evengoed zijn, dat het Breukelen werd. In vroeger eeuwen was er geen goede bevolkingsadministratie, dus kan het als genealoog van nu lastig zijn ze in hun latere leven op te sporen. Hoe daar mee om te gaan? Nou, ze trouwden en dat gebeurde vroeger heel vaak in de kerk. De dominee of pastoor tekende dit huwelijk aan in een register en daar schreef hij heel vaak bij, waar het stel vandaan kwam. In ons voorbeeld "hij j.m. van Breukelen, zij j.d. van Amsterdam" (j.m. is jongman, j.d. is jongedochter, wat betekent, dat beiden niet eerder gehuwd waren). Om zijn ouders te vinden ligt het dus voor de hand om als eerste in Breukelen te gaan zoeken. Maar het kan ook ingewikkelder zijn, want hij komt niet uit Breukelen, maar bv. uit Molguern. Molguern? Jazeker, zo staat het in dat trouwregister, ik kan er ook niets aan doen. Aan dit probleem heb ik ooit lang zitten puzzelen, want waar ligt dat verdraaide Molguern? Als je de naam intikt in Google, dan komt er een Noorse genealogische site. Was de bruidegom een Noor? Zou kunnen zijn, ook bij een naam als Sijme Wijngaars. Maar het bleek anders te zijn. Want Molguern (met diverse andere schrijfwijzen) komt voor in een plaatsregister in het Amsterdamse gemeentearchief, dat speciaal voor dit soort gevallen is aangelegd. Er staan veel buitenlandse plaatsen tussen. Tegenwoordig is dit register ook op internet te raadplegen. En dan blijkt Molguern een verschrijving te (kunnen) zijn van Molkwerum in Friesland. Gelukkig zijn de kerkregisters van die plaats bewaard gebleven en kon Sijme daarin ook worden aangetroffen. Ook al via internet op de Tresoar site. Wat is dat internet (en zijn al die vrijwilligers, die dit soort gegevens in computers kloppen) toch een zegen voor een stamboomonderzoeker.

Watergang

Natúúrlijk wist u waar Watergang ligt. Toch heb ik er maar een kaartje uit 1865 bij gedaan. Inderdaad, het ligt even ten oosten van Landsmeer aan de andere kant van het Noordhollands Kanaal. Tegenwoordig behoort het tot de gemeente Waterland. Een langgerekt, maar klein dorp, dat is duidelijk. Des te verwonderlijker is het, dat er twee dikke pillen van boeken nodig waren om alle inwoners van Watergang te beschrijven. In dit omvangrijke bronnenboek "Wie was wie in Watergang. Een Waterlands dorp en zijn bewoners in de 17e en 18e eeuw", samengesteld en uitgegeven door Mr. R.G. Louw te Gouda, worden alle omstreeks 2400 inwoners van het dorp Watergang bij Landsmeer, die daar in de zeventiende en achttiende eeuw hebben gewoond, beschreven in samenhang met hun familierelaties. De hoofdbestanddelen van deze banden bestaan uit een catalogus van alle inwoners en ruim 122 fragmentgenealogieen van Watergangse families. Hieraan vooraf gaan inleidingen over de geschiedenis van Waterland en de oude banne Watergang, de sociaal-economische ontwikkelingen en het bestuur. De catalogus van individuele inwoners is opgebouwd uit biogrammen, geordend op familienaam en voorzien van bronvermeldingen. De fragmentgenealogieën nemen de meeste ruimte in en laten een deel van de familiegeschiedenis zien van de belangrijkste Watergangse geslachten vanaf de zestiende tot soms diep in de negentiende eeuw. Een deel van de families is geworteld in de aangrenzende plaatsen Landsmeer, Ilpendam en Monnickendam. De fragmenten zijn voorzien van bronvermeldingen, commentaar en soms ook genealogische schema's. De uitgave wordt afgesloten met een personenregister en overzichten van Watergangse bestuurders, schepen, veldnamen en geografische namen.
Bij mijn laatste bezoek aan het CBG in Den Haag heb ik er uitvoerig in zitten neuzen. Ik wist immers van een Amsterdamse ondertrouwakte uit 1755, dat ik een voorouder heb, die uit Watergang kwam, nl. Aagje Seijmese van Neck. In het boek vond ik nog vele voorouders van haar (en dus ook van mij), met alle wetenswaardigheden. Ze zijn inmiddels in mijn database opgenomen. De manier waarop de schrijver dit werk heeft samengesteld is bepaald indrukwekkend. Ik ken nauwelijks iets soortgelijks van deze kwaliteit. Mr. Louw krijgt van mij een 9½!