Stadsoproer

Palingoproer, prent in l'Illustration, augustus 1886. 

Toen ik van de week beelden op de TV zag van op de straat opgebaarde lijken van slachtoffers van het excessieve geweld door de machthebbers in Kiev moest ik onwillekeurig denken aan Amsterdam 1886: het Palingoproer in de Amsterdamse Jordaan. Nee, de omstandigheden tussen Kiev 2014 en Amsterdam 1886 zijn totaal niet te vergelijken. Toch was er een grote overeenkomst: veel vooral jonge mensen werden slachtoffer van het geweld. In Amsterdam werden op 26 juli 1886 maar liefst 25 mensen gedood door rondvliegende kogels. Waarom ik erover begin? Omdat het past in het concept, dat mij sinds het begin van GIJS'geneaLOG alweer bijna 10 jaar geleden voor ogen staat: iets van mijn persoonlijke familiegeschiedenis voor een breder publiek interessant maken. Het palingoproer in Amsterdam raakt mij inderdaad, omdat een van de 25 dodelijke slachtoffers een familielid betreft, de 23-jarige Johannes Hendricus van der Vliet. Hij was pas 2 jaar getrouwd met Magdalena Johanna Louisa Muller en vader van 2 zoontjes: Johannes Hendricus jr. was anderhalf jaar,  Jan Louis Wilhelm net 3 maanden. Hij woonde in de Tweede Weteringdwarsstraat 56. Van beroep was hij timmerman en opzichter.

In ieder geval raakte hij verzeild in een stadsoproer, dat later bekend zou staan als het Palingoproer. Op internet is er veel over te vinden en er zijn zelfs wetenschappelijke studies aan de achtergronden van het drama gewijd. In het kort was het volgende aan de hand:

Zo rond 1886 was sprake van toenemende maatschappelijke spanningen tussen de gegoede burgerij en de arbeidersklasse, zoals die bv. uit de volkswijk de Jordaan. Socialistische figuren als Ferdinand Domela Nieuwenhuis kregen meer aanhang en de ontevredenheid onder de arbeiders nam grotere vormen aan. Ze voelden zich bevoogd door de gegoede burgers, die hen bv. een oud vermaak, het zg. palingtrekken had verboden. Daarbij werd vanouds een touw over de gracht gepannen, waaraan een levende paling werd vastgebonden. Vanuit een bootje moest men proberen de paling los te trekken. Wie dat lukte mocht de paling houden (en naderhand opeten), wie het niet lukte viel meestal in het water. Grote pret bij de omstanders uiteraard. In 1886 gold al lange tijd een verbod, maar toch organiseerde een aantal Jordaners het festijn op 25 juli in de Lindengracht. Wat er toen precies is gebeurd staat in dit artikel. De politie kreeg er lucht van en greep in, tot groot ongenoegen van het publiek. Rellen waren het gevolg, maar 's avonds werd het toch weer rustig. De volgende morgen echter braken toch weer rellen uit en het politiebureau werd door een woedende menigte belaagd. De politie riep de interventie van het leger in en vervolgens is alles compleet uit de hand gelopen. Barricades werden opgeworpen, er werd met van alles gegooid en tenslotte schoot het leger met scherpe munitie terug. Het gevolg: 25 doden en vele gewonden, waaronder een aantal toevallige voorbijgangers. De namen van de dodelijke slachtoffers stonden in de krant vermeld, maar de lijst is niet compleet.

De lijken werden alle overgebracht naar het Binnengasthuis, waar een overlijdensakte werd opgemaakt. Ze zijn hier en hier in te zien, alle gedateerd 28 juli 1886. Akte 5930 is die van Johannes Hendricus van der Vliet. De begrafenissen verliepen zonder incidenten.

Brazilië

In mijn vorige blogpost had ik het o.a. over naar Brazilië geëmigreerde familieleden, met name Cornelis van der Vliet, diens vrouw Johanna Adriana Zimmermann en zijn broer Francis. Ik ben verder gaan zoeken, o.a. ook op familysearch.org. Daar had ik al gauw succes, want de Braziliaanse  aanvragen voor een visum zijn geïndexeerd. Sterker nog, er zijn scans van beschikbaar. Als voorbeeld laat ik van Francis van der Vliet een exemplaar zien uit 1945. De andere zien er soortgelijk uit. Van Francis zijn er nog een paar: uit 1946, 1960 en 1963. Uit een van die documenten blijkt, dat Francis een dochtertje met de naam Claire had, die omstreeks juli 1945 geboren moet zijn.  Misschien in Brussel? De naam van zijn echtgenote had ik toen nog niet. Maar verderop in de lijst komt zij voor als Edmee Anne van der Vliet, compleet met dochtertje Claire-Marion van 5 maanden. Dat kan niet missen. Zij is geboren te Brussel op 27 februari 1920 als dochter van René Reding en Claire Dumont. Als je dat dan allemaal hebt, dan kan verder worden gezocht op internet en vind je ook hun in het buitenland woonachtige nakomelingen. Inmiddels heb ik dit verwerkt in de database. Hieronder de pasfoto's.

Prachtige bron dus voor de zoektocht naar mensen, die in de 20e eeuw naar Brazilië zijn vertrokken.

Francis van der Vliet 1946

Anne Edmee Reding 1946

Francis van der Vliet 1960

Francis van der Vliet 1963

Cornelis van der Vliet 1947

Johanna Adriana Zimmermann 1947

Een heuse Spaanse gravin in de familie

Afbeelding: Wikipedia

De laatste tijd heb ik mij weer wat intensiever met de familie Van der Vliet (de naam van mijn moeder) beziggehouden en daarbij toch nogal wat nieuwe familieleden ontdekt, voornamelijk in Amsterdam. De stamvader komt weliswaar uit Breukelen, maar sinds ca. 1750 zijn leden van de familie neergestreken in Amsterdam en dan vooral in de Jordaan. Arbeiders, winkeliers, handwerkslieden, dat soort mensen. Niet wat je noemt de hogere klasse.  Daartoe behoorde ook het gezin van Willem van der Vliet (geb. 1863) en Geertje van der Veen (geb. Stavoren 1880). Hij was timmerman en aannemer van bouwwerken. Van hen waren mij 4 kinderen bekend (Gerard, Cornelis, Francis en Elizabeth Johanna), maar uit een eerder huwelijk had hij ook nog 3 kinderen, waaronder een zoon Willem. Bij nadere beschouwing bleek dit niet een "dertien in een dozijn" gezin te zijn, mocht zoiets dan al bestaan. Ik mis nog wel wat gegevens, maar die zal ik o.a. via uittreksels van persoonskaarten zien te vinden.

Gerard werd automobielhandelaar. Hij was getrouwd met Maria Jacoba Gmelich Meijling en overleed in 1955. Cornelis ontdekte ik in het Amsterdamse bevolkingsregister, als 'chauffeur' komend van Deventer in 1931 en in 1935 vertrokken naar Soerabaja. Hij vestigde zich 22 augustus 1946 weer te Amsterdam, komende van Paramaribo en vertrok 25 februari 1947 naar Rio de Janeiro. Van beroep was hij toen planter. Ik heb het internet afgespeurd en vond hem vermeld in enkele officiële Braziliaanse stukken, maar ook op de site Wazamar, waar staat:

Kees van der Vliet (Cornelis van der Vliet), een oud-indischman, houtvester bij de firma Klabin te Monte Alegre (aldaar een grote papierfabriek), later bij de firma Lutcher in Candoi, vestigde zich in Carambeí, waar hij meewerkte aan het landmeten van de fazenda Areiao die aan het eind van de vijftiger jaren werd verkocht. Hij kocht daar ook een areaal land, waarop hij ging boeren. Na zijn overlijden ging zijn vrouw met beide zoontjes terug naar Nederland. Deze laatsten kwamen, toen zij volwassen waren terug naar Carambeí, waar zij trouwden en hun bedrijf begonnen op het land eertijds door hun vader gekocht.

In 1960 verkreeg hij per decreet de Braziliaanse nationaliteit. Zijn kinderen wonen kennelijk nog in Brazilië, ik zal proberen contact te leggen. Zijn vrouw Johanna Adriana Zimmermann, geb. Soerabaja 14 april 1922, zal ik ook verder zien te achterhalen. In 1982 verbleef zij nog in Brazilië.

familiewapen

Maar ik vond ook Francis van der Vliet, geboren te Amsterdam op 14 februari 1914. Als vertegenwoordiger van de KLM heeft hij van 1935 tot 1937 in Kopenhagen gezeten. In 1939 woonde hij in Wenen. Ik vermoedde, dat hij ook in Brazilië heeft gewerkt en dat blijkt te kloppen. Als KLM'er zat hij vanaf 1946 in Rio de Janeiro. Francis blijkt later o.a. gewerkt te hebben voor het Verolme concern. Tot mijn grote verrassing bleek hij een in Mexico op 3 september 1964 geboren dochter te hebben met de exotische naam  Maria Leonor Mónica van der Vliet y Campero, condesa de Alcaraz. Haar eerste voornaam wordt in het dagelijks gebruik weggelaten of ze heet ook wel gewoon Mónica van der Vliet. De (Mexicaanse) moeder heet Leonor de Campero y Escalante, condesa de Alcaraz, die in 1990 is overleden. Toen heeft Mónica van de Spaanse autoriteiten toestemming gekregen de titel "condesa de Alcaraz" van haar moeder over te nemen. Condesa is Spaans voor gravin. Alcaraz is een gemeente in de Spaanse provincie Albacete in de regio Castilie-La Mancha met een oppervlakte van 371 km2. In 2012 telde Alcaraz 1597 inwoners.

Burgerlijk huwelijk met Manuel Camacho Solis november 1996
Bron

In 1982 was Francis presidente CONSORCIO MARITIMO INTERNACIONAL, S.A. te Mexico. Mónica is in november 1996 in het huwelijk getreden met de vooraanstaande Mexicaanse politicus Manuel Camacho Solís, een vroegere minister van Buitenlandse Zaken, presidentskandidaat en burgemeester van Mexico Stad. 

Ik duik hier dus nog verder in, maar geloof mij, dit was een totale verrassing. Een Spaanse adelijke in de familie van der Vliet, wie had dat kunnen denken. 

Supersnel begraven

Begraafboek Heiligewegs- en Leidsche Kerkhof - DTB 1268, p.127vo 

In Nederland vindt de begrafenis van iemand plaats binnen 6 dagen na het overlijden, met een minimum van 36 uur, de dag van het overlijden niet meegerekend. In uitzonderingsgevallen kan de termijn van 6 dagen worden verlengd. Dat betekent dus, dat iemand die op bv. 15 augustus is overleden, op z'n vroegst op 17 augustus vanaf 12.00 uur mag worden begraven. De reden hiervoor is ongetwijfeld, dat in de tussentijd aan allerlei formaliteiten moeten worden voldaan, een eventuele lijkschouwing moet kunnen worden verricht, voorbereidingen moeten worden getroffen, en familie de gelegenheid heeft aan te reizen.

In de vergane eeuwen was dit niet anders, hoewel van wetgeving misschien geen sprake was. De praktijk was zo en is dus zo gebleven. Ik kan mij wel voorstellen, dat in heel speciale gevallen, zoals bij zeer besmettelijke ziekten zoals de pest, altijd geprobeerd werd de lijken zo spoedig mogelijk onder de grond te krijgen, desnoods in een massagraf. Dat daarbij het overzicht, en een bijbehorende registratie, soms ontbrak is begrijpelijk. Het is een van de redenen, waarom - speciaal in de steden - bepaalde begrafenissen niet zijn terug te vinden. Normaal gesproken echter werd iemand na zo'n 3 tot 5 dagen begraven. Uitzonderingen op deze regel ben ik maar zelden tegengekomen.

Van de week ben ik op zo'n uitzonderlijk geval gestoten. Op 11 augustus 1808 overleed in Amsterdam de 2 1/2 jarige Christiaan van der Vliet. Hij werd begraven op 16 augustus 1808. Niets bijzonders mee aan de hand dus. Maar er was meer: Met hem werd zijn iets oudere broertje, de net 4 jarige Cornelis begraven en hij was pas de vorige dag overleden, op 15 augustus. Kennelijk is toen besloten om hem maar meteen samen met Christiaan te begraven, wat overigens goed te begrijpen valt. In de huidige tijd zou zoiets dus niet meer voorkomen, ongetwijfeld zou nu worden besloten de begrafenis minstens een dag uit te stellen.

De beide jongetjes waren de kinderen van de timmerman Cornelis Gerrits van der Vliet (1768-1826) en van Christina Hanegraaf (1765-1827) in de Runstraat, die nog altijd bestaat. Hun oudere broer Gerrit (1792-1840) is mijn voorvader.

Een zeer brutaal wijf

Genealogisch gezien heb ik veel met Amsterdam. De voorouders van mijn moeder waren grotendeels echte Jordanezen, maar ook aan de kant van mijn vader heb ik heel wat Amsterdammers ontdekt. Deze waren meestal wel van een duidelijk hogere sociale klasse.

Hoe arm sommigen het hadden blijkt duidelijk uit de inschrijvingslijsten van de Huiszittenhuizen, van waar uit arme thuiswonende personen en gezinnen een zekere vorm van armenzorg ontvingen. Meer hierover op de site van het Amsterdamse stadsarchief. Het hele systeem doet sterk denken aan een soort stedelijke voedselbank. Men moest de steun zelf ophalen.

Op deze inschrijvingsregisters is een index gemaakt, die via de website van het stadsarchief is te raadplegen en ook de ingescande inschrijvingen zijn te bekijken (tegen betaling, dat wel). Maar ja, voor je hobby moet je wat over hebben en ik heb maar eens op een aantal namen van Amsterdamse voorouders gezocht. En jawel, ik vond er nogal wat. Dit soort arme mensen van de lagere standen komt niet zo vaak in de archieven voor en daarom wil ze hier maar eens voor het voetlicht halen:

Directe voorouders:
Jurriaan van der Vliet en Anna de Ruiter. Hij was timmermansknecht bij de Bruin en ontving van 1847 en 1854 steun.
Joannes Andreas Guthmann en Anna Catharina van Rosmalen ontvingen steun van 1810 tot 1824. Hij was van beroep wolkammer.
Jan Hendrik Snel en Anna Aletta Regel werden bedeeld in 1803, 1807 en 1809. Hij was schoenmaker en turfdrager.
Hermanus Snel (schoenmaker en schilder) en zijn vrouw Metje Schouten (mangelhoudster) waren eveneens klant van de instelling.
Dirk Duinker (beroep: sjouwer, werkman, waldieper) en Antje Venker kregen zomer- en wintersteun van 1849 tot 1855, waarna de diaconie dit over nam.
Cornelis Scheer (metselaar) kreeg steun van 1824 (toen hij weduwnaar werd) tot aan zijn overlijden in 1828. In 1808 was hij al ziekelijk.
Antje Scheer (werkster) kreeg ondersteuning van 1848 tot 1870.
Maria van Velzen, weduwe van Jacobus Schouten,  kreeg vele jaren steun. Zij was "zeer ziekelijk en had overvallen". In 1825 werd zij als lidmaat geroyeerd en overleed zij vier jaar later.

Andere familie:
Carel Cornelisse (schilder) en Sara Snel kregen steun van 1830 tot 1839. Vanaf 1840 hadden zij dit kennelijk niet meer nodig, want zij bedankten op 26 maart van dat jaar.
Jan Harms en Wilhelmina Scheer ontvingen steun van 1842 tot 1846.
Catharina Noest (die door haar man Tobias Snel was verlaten) ontving van 1812 tot 1817 steun. In mei 1818 stierf zij.
Hermanus Snel (sjouwer, pakhuisknecht, wijnkopersknecht, geboren in 1800), wordt genoemd in het register van 1850 tot 1854. In maart 1849 was zijn vrouw overleden.
Maria (Mietje) Snel, weduwe van Leendert de Ruijter, kreeg steun in 1823 en 1824, waarna zij bedankte.
Johanna Margrieta van der Vliet, gehuwd met Gerrit Scholtens, ontving in 1808 als 36-jarige armoedebedeling, maar wel met de aantekening: “voor altoos geroyeerd, een zeer brutaal wijf, de regent zeide: vrouwtje gij zijt te jong voor de zomerbedeling; waarop zij hervatte: houdt dan ook uw wintergift, dan ga ik naar de diaconie aldaar behoor ik want ik ben lidmaat.” De kerk had namelijk een eigen armenzorg. Dit 'wijf' was een zuster van mijn oudvader (=bet-betovergrootvader) Cornelis van der Vliet (1768-1826), timmerman in Amsterdam.

Al deze mensen zijn uiteraard terug te vinden in mijn genealogische database.

Het is mij overigens bekend, dat zulke huiszittenhuizen ook in andere plaatsen voorkwamen, zelfs in een klein dorp als Watergang even ten noorden van Amsterdam.

Steeds weer in de cel

Adrianus van der Vliet (1885), veelpleger

Bij mijn speurtochten door historische kranten op internet kom ik toch wel heel verrassende dingen tegen. Zo tikte ik als zoekopdracht, zonder veel hoop op succes, maar eens de naam "Adrianus van der Vliet" in. Ik schreef 4 jaar geleden al eens over hem, omdat ik zijn portret had gevonden en hij vanaf 1871 diverse keren in de gevangenis had gezeten. Daarbij was hij een broer van mijn overgrootvader Gerrit van der Vliet. Zou ik verder iets kunnen vinden over zijn criminele activiteiten? Tot mijn verwondering bleek dat het geval te zijn. Het Algemeen Handelsblad van 18  april 1874 berichtte over de rechtszaak en de strafeis. Het lezenswaardige artikel is hier te vinden, maar ik geef even kort de gang van zaken weer.

Op 12 januari 1874 rond 21.00 uur liep Adrianus door de Warmoesstraat in Amsterdam. Hij was dronken. Hem viel een kist op, die stond op de stoep van de woning van de firma Reinders en Van Dijk. Hij kon de verleiding de kist mee te nemen niet weerstaan, dat had hij nu eenmaal wanneer hij onder invloed van alcohol stond. Hij scharrelde een handkar op met het doel de kist te verladen, maar deze bleek daarvoor te zwaar te zijn. Hij riep de hulp in van Herman Bernardus Vreeze, die daar aanvankelijk niets voor voelde, maar uiteindelijk toch meeging. Met behulp van een argeloze passant kregen zij de kist goed op de kar en duwden deze naar een onbebouwd stuk grond buiten de Leidse barriere. De kist bleek manufacturen te bevatten en ze namen er een aantal stukken uit om deze te verkopen. De volgende dag wilden ze terugkomen. Op de Botermarkt liepen zij Eduard Verwijk tegen het  lijf en zij vroegen hem, of hij geen interesse had de spullen te kopen. Die zag geen mogelijkheden, maar verwees naar Engbertus Piet Otger. Gezamenlijk besloten ze de goederen in gedeelten te verkopen. Daarbij werd ook de vrouw van Vreeze, Bernardina Vink, ingeschakeld.

De strafeis was niet misselijk: Adrianus van der Vliet 5 jaar, Vreeze 4 jaar, Otger 2 jaar, Verwijk 1 1/2 jaar en Bernardina Vreeze-Vink een half jaar de cel in. De eis werd door de rechtbank enkele dagen later overgenomen (Het Nieuws van de Dag van 23 april 1874), waarbij alleen Vreeze met 3 jaar en zijn vrouw met 3 maanden cel er iets genadiger van af kwamen.

Zo'n verhaal fleurt de familiegeschiedenis desondanks enorm op. De waarheid, de gehele waarheid, niets dan de waarheid!

Database ververst

Sinds juli 2009 was mijn persoonlijke genealogische database op internet niet meer ververst. Uiteraard zijn sinds die tijd vele gegevens aangevuld of gecorrigeerd en zijn nogal wat familienamen erbij gekomen. Vandaar de update, die sinds gisteren is te bekijken. Aanvullingen betreffen bijvoorbeeld mijn Leidse kwartieren uit de 17e eeuw met namen als Geneijn/Jeneijn/Jenain en van der Burch (later Verburg). Belangrijke veranderingen ook bij Dullaert, (Scholl) Engberts, van de Kamer, van der Maade, Phillipson, Snel (Amsterdam), Stilma, Viëtor, van der Vliet (Amsterdam) en Venker. 

Op de laatste naam wil ik wat verder in gaan. De familie Venker (oorspronkelijk Fencker) treedt voor het eerst op in Alkmaar zo rond de tweede helft van de 17e eeuw. Het zijn wat je noemt 'cleyne luyden' en mijn betovergrootmoeder Antje Venker (1815-1888) kwam zelfs in een van de kolonies van de Maatschappij van Weldadigheid terecht. 

Gezicht op het Steenschuur voor de kruitramp van 12 januari 1807.

 

De door mij nu verder onderzochte nieuwe tak aan de Venker stamboom is van een ander kaliber. Het zijn de nakomelingen van Andries Venker (geb. Alkmaar 1770, overl. Leiden 1846), die zich kennelijk heeft kunnen ontworstelen aan het milieu van zijn familie, vermoedelijk vanwege zijn grote intelligentie. Hij werd een onderwijsvernieuwer in Leiden en op zijn Departementsschool der Maatschappij tot nut van het Algemeen zaten ook leerlingen uit de hogere sociale klassen. Uiteraard kregen zijn eigen kinderen ook een goede opleiding. Zijn zoon Pieter (1808-1892) volgde zijn vader aanvankelijk op als hoofdonderwijzer, maar werd later winkelier en boekhouder. Zijn tak bracht o.a. landmeters, predikanten, ingenieurs, bouwkundigen, apothekers en artsen voort. Zo zie je maar weer eens, hoe belangrijk de sociale status van een van je voorouders voor je eigen plaats in de maatschappij kan zijn.

Bron van de afbeelding: Beeldbank regionaal archief Leiden. In het grote gebouw links zou de school gevestigd moeten zijn geweest (Hoek Rapenburg/Steenschuur).

Robin Johanna Eveline

Portret van Robin Johanna Eveline Hesselink, ca. 36 uur 'oud'.

19 februari was het groot feest: Onze kleindochter is geboren om 05:06 uur in Utrecht en zij kreeg van de ouders de naam Robin Johanna Eveline. Gelukkig maken de baby, haar ouders en wederzijdse grootouders het goed!

Maar op de namen wil ik graag even dieper ingaan. Robin vonden ze gewoon een mooie naam en in het Nederlands en Engels is het een m/v naam. In de meeste andere landen schijnt het uitsluitend een jongensnaam te zijn. Het Meertens Instituut gaf hier uitsluitsel over. Eveline is een vernoeming naar de beste vriendin van de moeder, die de ouders ooit bij elkaar heeft gebracht. Dit doet mij een beetje denken aan de naamgeving in bv. de 18e eeuw, toen het ook al heel gebruikelijk was om kinderen te vernoemen en dan vooral naar familie (ouders, grootouders, tantes, etc.). Met name in Amsterdam heb ik vaak vastgesteld, dat het kind werd vernoemd naar een van de doopgetuigen, in de regel een vriend of vriendin. Dat lijkt toch op dit geval van Eveline.

Maar waarom Johanna? Daar konden de ouders eigenlijk niet omheen, omdat alle vier de overgrootmoeders van de baby Johanna heetten! En dat is toch niet alledaags. Daarom noem ik ze maar eens:
Johanna van der Vliet, geb. Scheveningen 20-9-1908, overl. Gletsch 20-6-1965.
Johanna Petronella van der Maade, geb. Rijen 10-11-1914, overl. Zaanstad 9-11-1995.
Johanna Maria Albertina Sanders, geb. Leiden 23-09-1904, overl. Eindhoven 16-2-1996.
Johanna Catharina Heijndijk, geb. Almelo 25-4-1928.

De populariteit van de naam Johanna is lang niet meer zo groot als vroeger het geval was. Nog maar 50 jaar geleden ontvingen veel kinderen deze naam en dat gold ook voor de eeuwen daarvoor. Sinds de 9e eeuw werd deze vrouwelijke vorm van de naam Johannes in Frankrijk gebruikt. Bij Johannes wordt vooral gedacht aan Johannes de Doper. Om die reden was het bijvoorbeeld in Duitsland lange tijd gebruik om jongetjes de doopnaam Johann(es) te geven, die vooraf ging aan een tweede naam, bv. Andreas of Matthias. Later gingen ze dan door het leven als Andreas/Andries/Dries, resp. Matthias/Matthijs/Thijs. De doopnaam Johannes werd dus zelden of niet gebruikt. Vreemd genoeg ben ik dit fenomeen bij meisjes veel minder vaak tegengekomen.

Robin zal het goed hebben, vooral ook wanneer wij als grootouders mogen oppassen. Wanneer je verwennerij tenminste goed noemt...

100e geboortedag

Vandaag sta ik er speciaal bij stil, dat mijn moeder, over wie ik ruim 3 jaar geleden schreef in verband met haar 40e sterfdag, is geboren op 20 september 1908 in Scheveningen. Jawel, precies een eeuw geleden! Je bent pas echt dood, wanneer niemand meer aan je denkt.

Joosje van der Vliet, 2 jaar en 5 maanden oud. Zo gezien had mijn moeder mijn kleindochter kunnen zijn! Ik zie een duidelijke gelijkenis met Seb.

Meidenhuis

Mijn grootouders Jurriaan van der Vliet en Johanna Cornelia Snel hadden maar liefst zes dochters (en als laatste een jong overleden zoontje) en er mag dus best van een meidenhuis worden gesproken (toen mijn vader er later over de vloer kwam vond hij het maar wàt gezellig tussen die kakelende kippen). Deze dochters zijn gefotografeerd omstreeks 1920 en persoonlijk vind ik het een wereldfoto. Mag ik de meiden even voorstellen? Voorste rij vlnr: Elisabeth (1906-1990), Claudia (1914-2004), Femia (1902-1987) en Emma (1910-1990). Achterste rij vlnr: mijn moeder Johanna (1908-1965) en Annie (1903-1936). Het gezin woonde in Blaricum en later in Laren.

Rein Leven

In een eerdere bijdrage is de Rein Leven beweging al ter sprake gekomen. Ik verwijs nu vooral naar de levensbeschrijving van Lodewijk van Mierop, waar ik het volgende uit aanhaal:

"In het voorjaar van 1901 nam Van Mierop met Bähler en E. Fimmen het initiatief voor de Rein Leven-Beweging (RLB), een vereniging voor zedelijke verheffing, die in juli van dat jaar met de verschijning van het maandblad Rein leven van start ging. Een 'volkomen reinheid van lichaam en ziel' was het ook nu weer door Tolstoj geïnspireerde streven, waarvan Van Mierop jongeren probeerde te overtuigen. Het ging de RLB om individuele zedelijke verheffing: de geest moest heersen over het lichaam, seksuele onthouding werd aanbevolen en geslachtsgemeenschap moest louter voortplanting tot doel hebben. Homoseksualiteit veroordeelde Van Mierop. Vanaf 1902 voerde hij de redactie van Rein leven, dat nu als propaganda-orgaan diende. In december van dat jaar werd Van Mierop benoemd in de Centrale Commissie, die als leiding van de RLB ging fungeren. Christen-anarchisten, vrijdenkers, humanitairen en orthodox-christelijken vormden de aanhangers van de RLB."

Mijn oudtante Annie van der Vliet (1877-1918) was een prominent lid van deze beweging, als ze al niet een van de initiatiefnemers was. Truus van Mierop-Mulder, Lodewijk's vrouw, schreef in 1918 een In Memoriam voor haar, met o.a. de volgende passage:

"Het is mij droevig, nu ik dit schrijf, te weten, dat zo weinigen van de tegenwoordige Rein-Leven-leden met mij zullen meevoelen. Want wie, die nu lid is, heeft meegemaakt die allereerste jaren, die glorieuze tijd, toen alles in ons bruiste van geloof en hoop en toen er zoveel liefde onder ons was? Toen was zij onze aanvoerster, onze vertrouwde, onze vriendin, die altijd klaarstond om te helpen, om te troosten, raad te geven, steun en hartelikheid. Wat was zij lichamelik zwak en wat was zij geestelik sterk! 'Annie' en het 'Hoofdkwartier', zie dit zijn twee woorden, die ons, ouderen in de beweging, plots voor de geest brengen het bekende huis op de Lijnbaansgracht met het blonde, kleine meisje en de oude, goedige vader, waar wij ons altijd welkom wisten, waar wij allen thuis waren, waar wij nimmer ongetroost heengingen en waar wij altijd nieuwe kracht opdeden voor het leven en de strijd."

Een apart type, die Annie. Hier haar portretfoto uit waarschijnlijk 1906, vlak voor haar vertrek naar New York. Het 'hoofdkwartier' aan de Lijnbaansgracht in Amsterdam was haar ouderlijk huis met de timmermans-werkplaats van haar vader op het nummer 162. Eind 1905 vertrok haar verloofde, Nico Stadtfeld (1883-1964), civiel-ingenieur werktuigbouwkunde, na zijn studie naar Amerika om hier de dienstplicht te ontlopen. Op 3 januari 1906 kwam hij aan in New York. Zij bleef in Amsterdam achter, vermoedelijk in verband met ziekte van haar vader, die in juni 1906 overleed. Later dat jaar vertrok ook zij en kort na aankomst moeten zij in New York zijn getrouwd. Het echtpaar kreeg 2 zoons en een dochter. Haar lichamelijke zwakte werd veroorzaakt door tuberculose, de ziekte, waaraan zij in Queens, Long Island, op 16 februari 1918 ook is bezweken. In Amerika is zij met name op sociaal gebied aktief gebleven, zij het in mindere mate dan hier. Haar gezondheid was daar debet aan.

Met haar nu 94-jarige schoondochter in Amerika heb ik kontakt, evenals met de latere generaties van de familie Stadtfeld.

Humanitaire School

In het archief van juni 2005 staat mijn bijdrage "In Memoriam Johanna van der Vliet", waarin ik de Humanitaire School al noemde. Hierbij enkele foto's. De bovenste is het oude schoolgebouw, als ik het wel heb het oorspronkelijke woonhuis van Prof. Jacob van Rees. De middelste foto toont het klaslokaal, waarop mijn moeder ook is afgebeeld. Zij is het meisje met het witte kraagje in de bank rechts. De baardige onderwijzer is het schoolhoofd Albert Elbrink. Het is duidelijk, dat het lokaal oud en ook te krap was. In 1924 werd aan de Leemkuil 4 in Laren (NH) met de bouw van een nieuwe school begonnen. Het gebouw is van de bekende architect Henri Anton van Anrooy. De bouwsom bedroeg f 36800,- (+ f 7000,- voor uitbreiding met twee klaslokalen). In het fotoalbum van mijn moeder kwam ik deze schitterende opname van de bouw tegen, genomen in het najaar van 1924. Mijn moeder is in het rode kader te zien (wanneer u op de foto klikt voor een grotere afbeelding). Naast haar het meisje met de hoofdband, dat ook op de andere foto staat. Bijna vooraan zit Jacob van Rees, de grijze man met de lange baard. Verder is ook Albert Elbrink weer te ontwaren. Ik ben zeer benieuwd, of iemand andere personen op deze foto's herkent. Geef dan een seintje!

Vegetariërs en geheelonthouders

Een beetje in het verlengde van mijn "In Memoriam Johanna van der Vliet" zoek ik gegevens van mensen, die zo in de tijd 1890-1920 vegetarisch zijn gaan leven. Ook geheelonthouders uit deze periode worden gezocht, evenals bv. dienstweigeraars. Ik vraag dit in het belang van een lopend historisch onderzoek naar dit soort mensen en hun organisaties. Wie heeft heel misschien nog op zolder de allereerste jaargangen van de 'Vegetarische Bode' liggen, dus vanaf 1897 tot 1906?

In Memoriam Johanna van der Vliet

20 september 1908 -
20 juni 1965

Johanna, of liever Joos van der Vliet was een bijzondere vrouw, in elk geval voor mij. Zij was namelijk mijn moeder, die veel te vroeg tijdens een vakantie in Zwitserland verongelukte. Zij werd slechts 56 jaar. Een bijzondere vrouw dus. Zij is geboren in Scheveningen, maar haar ouders waren eigenlijk echte Amsterdammers en dan nog wel Jordaners. Vader Jurriaan kwam voort uit een geslacht van timmerlieden (zeg maar kleine aannemers), maar hij koos voor een baan op kantoor als administrateur bij de uitgeverij 'Vrede'. Moeder Johanna Cornelia Snel was de dochter van een boekdrukker en letterzetter. Joos was de vierde in een gezin van 6 dochters en een jong gestorven zoontje. Haar ouders kwamen o.a. door zijn werk bij Vrede in aanraking met de Rein Leven beweging van Lodewijk van Mierop, Felix Ortt en Prof. Jacob van Rees (klik hier om meer te vernemen over Van Rees, Ortt en de beweging - Joos' hele leven is erdoor beïnvloed). Zij waren dan ook overtuigde pacifisten, vegetariërs en geheelonthouders. Na de verhuizing van de uitgeverij naar Amersfoort werd Jurriaan daar vertegenwoordiger van in Blaricum. Hij had daar een kleine boekwinkel, maar was helemaal geen zakenman. Wel idealist. De meisjes bezochten de Humanitaire School in Laren van prof. van Rees. Daarna bestonden voor met name hun moeder maar twee mogelijkheden voor een vervolgopleiding, namelijk de kweekschool of de verpleging. Joos koos voor het eerste en rondde deze opleiding met succes af. Helaas bleek al gauw, dat ze minder geschikt was voor het vak van onderwijzeres en ze heeft dit ook maar korte tijd uitgeoefend. Rond haar 20ste ontmoette ze haar latere man en mijn vader Herman Gijsbert Hesselink en wel bij de NBAS (Nederlandsche Bond van Abstinent Studeerenden). Na een lange verlovingstijd trouwden zij in 1936. Zij kregen 3 zoons en een dochter. Gedurende de oorlogsjaren 1940-1945 woonde het gezin in Rotterdam. Kort na de oorlog kwam Joos door haar zuster in kontakt met de Jehovah's Getuigen, waarbij zij zich in het begin van de 50'er jaren definitief aansloot. Religie werd erg belangrijk in haar leven. Daarnaast hield zij zich bezig met natuurgeneeswijzen en ik herinner mij bv. aardappelsap en Luvos Heilerde. Zij adviseerde ook anderen in deze zaken. Zij was sociaal voelend, leidde een eenvoudig leven en had weinig materiële behoeften. Financieel heeft zij het steeds goed gehad, behalve bij haar ouders thuis dan. Joos van der Vliet overleed precies 40 jaar geleden. Haar lichaam werd overgebracht van Zwitserland naar Nederland en gecremeerd te Dieren, waar haar urn nog steeds is begraven, naast die van haar oudste zus, de in 1987 overleden Femia.

Crematorium Dieren - urnengraf